Hz. Peygamber’in vefatı, İslam’ın geniş coğrafyalara yayılması, Müslümanların farklı kültürlerle karşılaşmaları gibi nedenlerle İslam düşüncesinde farklı dinî yorumlar ortaya çıkmıştır. Zamanla dinî yorumlar sistemli hâle gelmiş ve mezhep kavramıyla ifade edilmiştir. Bu yorumların büyük oranda itikadi-siyasi ve fıkhi konular etrafında yoğunlaştığı
görülmektedir.
Dinî Yorumlarla İlgili Anahtar Kavramlar
Ehlisünnet
İslam’ın temel konularında Hz. Peygamber ve sahabilerin görüşlerini benimseyen ve onların uygulamalarını takip edenler için kullanılan bir kavramdır. Ehlisünnet tabiri ilk defa Hasan Basri tarafından kullanılmıştır. Ehlisünnet, hicri 4. asırdan itibaren Müslümanlar arasında yaygınlaşmaya başlamıştır. Bugün Müslümanların %90’ından fazlası bu görüşü benimsemektedir.
Mezhep
Gidilecek yer ve yol anlamlarına gelen mezhep, İslam’ın inanç esaslarını veya amelî hükümlerini anlama ve yorumlama konusunda kendine özgü yaklaşım ve yöntemlere sahip olan düşünce geleneğini ifade eder. Mezhepler yeni bir din değil, dinin insanlar tarafından yorumlanış biçimidir. Hiçbir mezhep, İslam dininin temel kaynakları olan Kur’an ve sünnete aykırı olamaz.
Fıkıh
Sözlükte “derin anlayış, kavrayış, bir şeyi en ince ayrıntısına kadar bilmek” anlamlarına gelir. Fıkıh; ibadet, cezalar ve muamelatla ilgili dinî hükümleri Kur’an ve sünnetten çıkarılan ayrıntılı delillerle bilmektir. Fıkıh ilmi; insanların başta Allah’a (cc), insanlara ve diğer varlıklara karşı hak ve sorumluluklarını ayrıntılı biçimde ele alır.
İtikat
Sözlükte “düğüm atmışçasına bağlanmak, bir şeye gönülden inanmak, gönülden benimsemek” anlamlarına gelir. İman kavramı ile eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. İslam dininde inanılması gereken temel inanç esaslarının bütünü itikat olarak adlandırılmaktadır. İslam itikadı Allah’ın (cc) varlığı ve birliği inancına dayanmaktadır.
Tevil
Tevil etmek; yorumlamak, kapalı anlamları açığa çıkarmak anlamlarına gelir. Özellikle ayet ve hadislerin (nasların) yorumlanıp anlaşılması bağlamında kullanılmaktadır. Bazı ayet ve hadisler, zaman zaman farklı yorumlara veya anlamlara açık olabilir. Tevil, bu ayet ve hadislerde geçen ifadelerin muhtemel anlamlarından birinin delile dayandırılarak tercih edilmesidir.
Hz. Peygamber hayattayken Müslümanlar arasında bazı sorunlar yaşansa da bunlar kısa sürede çözüme kavuşturulmuştur. Yaşanan sorunlar nedeniyle belirgin bir ayrışma meydana gelmemiştir. Onun vefatından sonraki süreçte siyasi konularda yaşanan düşünce farklılıkları itikadi ve fıkhi konularda da yaşanmıştır. Bunun sonucunda İslam düşüncesinde Ehlisünnet ve Şia olarak bilinen iki temel görüş ortaya çıkmıştır. İtikadi-siyasi mezhepler, İslam’ın inanç konularının ayrıntılarında ortaya çıkan yorum farklılıklarından doğmuştur. Fıkhi mezhepler ise ibadetler ve diğer dinî hükümler konusunda ortaya çıkan yorum farklılıklarından doğmuştur.
Ehlisünnet
Eşarilik
Ehlisünnet görüşüne bağlı itikadi mezheplerden biridir. Ebülhasan Eşari’nin (öl. 324/935) görüşleri çerçevesinde oluşturulmuştur. İmam Eşari Basra’da doğmuş, Bağdat’ta vefat etmiştir. Bir dönem Mutezile mezhebinin görüşlerinden etkilenmiş ve bu mezhebi savunan eserler kaleme almıştır. Sonraki yıllarda bu mezhepten ayrılarak Ehlisünnet’in görüşlerini benimsemesi hayatında önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bundan sonraki süreçte inanç konusundaki görüşlerini sistemleştirmiş ve Ehlisünnet’in savunucusu olmuştur.
Eşari, inançla ilgili meselelerde akli ve naklî delilleri uzlaştırmıştır. Tevhit, nübüvvet, melekler, kader gibi temel inanç konularını detaylı bir şekilde ele almıştır. Eşari’nin inançla ilgili uzlaştırıcı tutumu, görüşlerinin Müslümanlar arasında kısa zamanda yayılmasını sağlamıştır.
Eşari, İslam dünyasında kelam ilmindeki çalışmalarıyla şöhret kazanmıştır. Ehlisünnet’in gelişip yayılmasına önemli katkılarda bulunmuştur. Bu kapsamda pek çok eser kaleme almıştır. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn, el-İbâne, el-Lüma günümüze kadar ulaşan eserlerindendir. Eşarilik günümüzde Türkiye’nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde; Irak’ın kuzeyi, Suriye, Ürdün, Filistin, Mısır, Cezayir, Libya, Tunus, Fas, Endonezya ve Malezya’da yaygındır.
Matüridilik
Ebu Mansur Matüridi’nin (öl. 333/944) görüşleri çerçevesinde oluşmuş, Ehlisünnet’e bağlı itikadi mezheplerden bir diğeri de Matüridiliktir. Eşari ile çağdaş olan Matüridi’nin hayatı hakkında kaynaklarda yeterli bilgi bulunmamaktadır. Özbekistan sınırları içinde bulunan Semerkant’ın Matürit kasabasında doğduğu ve aynı yerde vefat ettiği bilinmektedir. Matüridi; başta kelam ilmi olmak üzere fıkıh, hadis, tefsir ilimlerinde eserler kaleme almıştır. Ancak bunlardan günümüze sadece Kitâbü’t-Tevhîd ve Te’vîlâtü’l Kur’ân adlı eserleri ulaşmıştır.
Matüridi’nin yaşadığı dönemde inançla ilgili bir çok mesele hakkında yoğun tartışmalar yapılmıştır. Kendisi bu dönemde İslam’a yönelik yıkıcı faaliyetlerde bulunan çeşitli fikir akımlarına karşı İslam’ın inanç esaslarının temellendirilmesinde ve savunulmasında önemli hizmetlerde bulunmuştur. O, Kur’an ve sünneti esas alarak inançla ilgili problemleri akli delillerle temellendirmeye çalışmıştır. Böylece dinin yorumlanmasında Müslümanların akılla nakil arasında bir denge kurabilmelerine önemli katkıda bulunmuştur. Onun itikadi konularda sistematik hâle getirdiği görüşleri kısa sürede Müslümanlar arasında yayılmıştır. Günümüzde Matüridilik; Türkiye, Pakistan, Afganistan, Balkanlar ve Orta Doğu’da yaygındır.
Şia
Şia, İslam tarihinde ortaya çıkan mezheplerden biridir. Şiilik olarak da isimlendirilen bu mezhep Hz. Muhammed’in (sav) vefatından sonra, halifenin Hz. Ali olması gerektiğini benimser. Şiiler, Ehlisünnet’ten farklı olarak “On İki İmam” inancını savunur. Buna göre Hz. Ali’nin soyundan gelen imamlar İslam toplumunun meşru liderleridir ve bu imamlar günah işlemezler. Kerbela olayının yaşandığı muharrem ayı, Aşure Günü, imamların doğum ve vefat günlerinde yapılan anma etkinlikleri gibi gelenekler Şia mezhebinde önemli bir yer tutar.
İtikadi-siyasi ve fıkhi konularda farklı mezheplerin ortaya çıkması, İslam’ın fikir özgürlüğüne verdiği önemin bir yansımasıdır. Farklı coğrafyalarda ve zamanlarda çeşitli kültürlerde ortaya çıkan bu mezhepler İslam medeniyetinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. İslam düşüncesinde ortaya çıkan yorum biçimleri birer zenginlik olarak görülmeli ve bu nedenle onlara saygı duyulmalıdır. Nitekim geçmişte Maturidiliğin önemli âlimlerinden Pezdevi’nin, öğrencilerine Eşari’nin eserlerini okutması buna en güzel örnektir.
